---

Câu khách hỏi tôi nhiều nhất mỗi sáng không phải là xôi gì, mà là một gói bao nhiêu tiền. Tôi là Đản, bán xôi ở đây đã lâu nên chuyện giá cả tôi nói thật cho khách dễ tính. Sáng nào cũng vậy, hai vợ chồng dậy từ nửa đêm để đồ xôi, rồi gánh ra góc phố quen thuộc bán cho khách qua đường. Không dám nhận mình là nghệ nhân gì cả, chỉ là làm nhiều thành quen tay, và quan trọng nhất là thật lòng thích cái nghề nấu xôi này. Gói xôi trên tay quý vị vẫn còn ấm nóng, lớp lá sen bọc ngoài đọng chút hơi sương của buổi sớm mai. Khi quý vị nhẹ nhàng bóc từng lớp lá, mùi hương nồng nàn của gạo nếp cái hoa vàng mới đồ quyện với hương sen thanh tao bắt đầu lan tỏa. Những hạt nếp căng mẩy, trong veo, bóng mịn hiện ra, xếp chồng lên nhau như những viên ngọc nhỏ. Quý vị cầm một nhúm xôi nhỏ đưa lên miệng, cảm nhận cái độ dẻo mềm mà không dính bết, vị ngọt thanh tự nhiên từ tinh bột gạo cao cấp thấm dần nơi đầu lưỡi. Đó chính là giây phút quý vị hiểu rằng, gói xôi này không chỉ đơn thuần là một bữa sáng, mà là cả một công trình nghệ thuật tinh vi. Nhiều người thường hỏi tôi, tại sao một món ăn được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, xuất hiện trong cả những hội nghị quốc tế, mà giá bán ngoài vỉa hè lại rẻ đến ngỡ ngàng như vậy? Hôm nay, tôi sẽ chia sẻ chân thực về giá trị thực của xôi Phú Thượng và những địa chỉ tin cậy để quý vị không bao giờ phải thất vọng.

Gói xôi 5.000đ - 10.000đ: Phép màu giữa lòng Hà Nội

Thực tế, ngay trên các vỉa hè hay góc chợ truyền thống tại Thủ đô, quý vị chỉ cần bỏ ra từ 5.000 đến 10.000 đồng là đã có thể sở hữu một gói xôi Phú Thượng đầy đặn (Theo: Báo và Phát thanh Truyền hình Hà Nội). Với mức giá này, thực khách có thể no lòng cả buổi sáng với các loại xôi cơ bản như xôi xéo, xôi đậu xanh, xôi lạc, xôi gấc hay xôi ngô. Có thể quý vị sẽ thắc mắc: "Giá rẻ thế thì liệu có phải hàng chuẩn làng Gạ không?". Tôi xin khẳng định, xôi làng Gạ (Phú Thượng) không đắt ở nguyên liệu quý hiếm, mà quý ở cái tâm và kỹ thuật của người thợ. Người dân Phú Thượng từ xưa đã quen với nhịp sống tảo tần, thức khuya dậy sớm để mang thức quà dân dã này đến mọi ngõ ngách Hà Nội với mức giá bình dân nhất. Vợ chồng tôi cũng vậy, cứ đêm về là lục đục dậy đồ xôi để sáng ra kịp gánh hàng ra phố cho khách quen. Tuy nhiên, giá xôi Phú Thượng cũng có sự phân cấp rõ rệt tùy theo chủng loại và hình thức phục vụ: - Gói xôi sáng thông thường: 5.000 - 15.000 VNĐ. - Xôi hộp hoặc xôi có thêm topping (giò, chả, ruốc, gà): 20.000 - 45.000 VNĐ. - Các mâm xôi lễ, tiệc (xôi gấc, xôi ngũ sắc, xôi vò): Giá sẽ tính theo kg hoặc theo yêu cầu trang trí mâm cỗ, thường dao động từ vài trăm ngàn đồng trở lên cho một mâm cỗ trang trọng. Đặc biệt, các món xôi như xôi chè, xôi ngũ sắc, xôi xéo đã được TP. Hà Nội đánh giá đạt tiêu chuẩn 4 sao OCOP, khẳng định vị thế đặc sản cao cấp.

Tại sao xôi Phú Thượng lại "đắt giá" ở chất lượng?

Dù giá bán lẻ rẻ, nhưng nếu phân tích kỹ về công sức và nguyên liệu, quý vị sẽ thấy mỗi hạt gạo đều được trân quý như vàng. Đầu tiên là khâu chọn gạo. Linh hồn của xôi Phú Thượng là nếp cái hoa vàng hạt tròn, đều, không gãy nát. Chúng tôi phải chọn loại gạo mới, có mùi thơm dịu nhẹ đặc trưng. Hồi mới học nghề, tôi cũng phải tập dần cách phân loại gạo, cứ nhìn qua hoặc sờ vào hạt nếp riết rồi cũng quen tay, đoán được nếp có đủ độ dẻo, độ ngọt hay không. Thứ hai là quy trình chế biến cực kỳ công phu. Gạo được vo sạch nhẹ nhàng để không làm mất lớp cám thơm, sau đó phải ngâm đủ từ 6 đến 8 tiếng để hạt gạo ngậm no nước (Theo: Cách nấu xôi Phú Thượng chuẩn vị làng nghề). Có những loại xôi đòi hỏi thời gian ngâm lên đến 15-20 tiếng và phải đãi đi đãi lại nhiều lần cho nước thật trong, không còn vương chút bụi nào. Bí quyết quan trọng nhất làm nên thương hiệu chính là kỹ thuật "đồ xôi hai lửa" (Theo: Cách nấu xôi Phú Thượng chuẩn vị làng nghề). Xôi được đồ lần thứ nhất vào buổi chiều hôm trước cho chín tới, sau đó được trút ra rổ lớn, dùng đũa xới tơi để thoát hơi nóng. Đến khoảng 3 giờ sáng hôm sau, vợ chồng tôi lại thức dậy, vẩy thêm một chút nước hoặc nước cốt dừa rồi đồ lại lần thứ hai cho thật dẻo. Nhờ kỹ thuật này, hạt xôi Phú Thượng dù để nguội cả ngày vẫn giữ được độ mềm, căng bóng, không bị khô cứng - điều mà rất ít loại xôi ở nơi khác làm được.

Mua xôi Phú Thượng ở đâu chuẩn vị tại Hà Nội?

Hiện nay có khoảng 600 hộ dân tại Phú Thượng vẫn đang duy trì nghề nấu xôi và tỏa đi khắp thành phố. Nếu quý vị đang thắc mắc mua xôi phú thượng ở đâu để nếm được đúng cái hồn cốt làng Gạ, hãy lưu lại những địa chỉ sau: 1. Tại làng Phú Thượng (Tây Hồ): Đây là nơi quý vị có thể tận mắt thấy những chõ xôi đại tỏa khói nghi ngút vào mỗi sớm mai. Nhiều gia đình trong làng vẫn giữ nghề qua bao năm, mỗi nhà một bí quyết riêng nhưng đều là những địa chỉ uy tín. Quý vị có thể đến trực tiếp làng để đặt xôi cho các dịp lễ Tết, cưới hỏi để đảm bảo xôi luôn mới và ngon nhất. 2. Các chợ truyền thống: Người làng Gạ có mặt ở hầu hết các chợ lớn nhỏ tại Hà Nội, từ những gánh hàng ở chợ Tân Mai cho tới các mẹt xôi quen thuộc tại chợ Đồng Xuân, luôn là điểm dừng chân của thực khách sành ăn. 3. Các nhà hàng chuyên đặc sản: Một số hộ làm nghề đã mở rộng hình thức phục vụ vào không gian nhà hàng để giới thiệu văn hóa làng quê đến du khách, giúp thực khách mọi miền có thể trải nghiệm trọn vẹn hương vị xôi Phú Thượng ngay giữa lòng Hà Nội.

Xôi Phú Thượng có bán ở siêu thị không?

Đây là câu hỏi của rất nhiều bà nội trợ hiện đại. Thực tế, trong nỗ lực đưa đặc sản làng nghề đến gần hơn với người tiêu dùng, một số sản phẩm xôi Phú Thượng đã được đóng gói và có mặt tại hệ thống các cửa hàng thực phẩm sạch hoặc một số siêu thị lớn tại Hà Nội. Tuy nhiên, quý vị cần lưu ý một điểm đặc trưng: xôi Phú Thượng truyền thống là "món ăn ngay", ưu tiên sự tươi mới và tuyệt đối không sử dụng phụ gia hay chất bảo quản. Khi quý vị mua xôi tại siêu thị (thường là xôi đã làm nguội và đóng màng co), dù kỹ thuật đồ hai lửa giúp xôi giữ dẻo tốt, quý vị vẫn nên hấp lại bằng xửng khoảng 5-10 phút để hạt xôi lấy lại độ mướt và mùi thơm nguyên bản (Theo: Cách nấu xôi Phú Thượng chuẩn vị làng nghề). Đừng bao giờ dùng lò vi sóng để hâm xôi vì nhiệt độ khô của lò sẽ làm hạt gạo bị mất nước, trở nên cứng và mất đi vị ngon thần sầu của nếp cái hoa vàng. Người làng Gạ chúng tôi luôn tự hào rằng xôi Phú Thượng không chỉ là một món ăn, mà là một phần đời sống, một nếp sinh hoạt đã ăn sâu vào từng con ngõ nơi đây. Từ những gánh xôi vỉa hè giá chỉ vài đồng bạc lẻ cho đến những mâm xôi ngũ sắc rực rỡ phục vụ những dịp lễ trọng, cái tinh túy trong từng hạt gạo vẫn không hề thay đổi. Nếu có dịp ghé thăm Hà Nội, quý vị đừng quên thức dậy sớm, tìm đến một thúng xôi lót vải dày giữ nhiệt của người dân Phú Thượng. Cầm gói xôi nóng trên tay, nhìn hạt nếp trong veo bóng bẩy, quý vị sẽ thấy cả một bầu trời văn hóa và lòng yêu nghề của người dân đất Kinh kỳ được gói ghém trọn vẹn bên trong.

---

Nhà tôi đồ xôi hai lửa, và tôi hay bị khách hỏi vì sao phải mất công đến thế. Tôi tên Nhung, cái lối đồ hai lửa này là các bà trong xóm chỉ cho, tôi làm theo đã mấy năm. Ban đầu chỉ định bán thử cho vui, ai ngờ khách ăn quen rồi cứ quay lại, nên tôi cũng dần để tâm học hỏi thêm, đi hỏi han các cô các bác nấu xôi lâu năm trong làng để nắm cho chắc từng công đoạn. Giờ thì ngày nào cũng dậy sớm chuẩn bị nồi xôi, cực nhưng vui vì được làm cái nghề mình thích.

2 giờ sáng, khi phố phường Tây Hồ vẫn còn chìm trong giấc ngủ sâu và hơi sương từ sông Hồng còn bảng lảng trên các triền đê, thì làng Phú Thượng chúng tôi đã thức giấc. Tiếng rầm rì của những gánh hàng, tiếng nước xối vào những rổ gạo nếp to đại bản, và đặc biệt là mùi hương ngào ngạt của nếp cái hoa vàng bắt đầu len lỏi vào từng ngõ nhỏ. Nhiều người hỏi tôi, xôi Phú Thượng có gì mà khiến người ta nhớ mãi, thực ra cái "ngon" ấy không đến từ gia vị cao sang mà kết tinh từ một quy trình làm xôi phú thượng vô cùng nghiêm cẩn, tỉ mỉ mà mỗi người thợ nơi đây coi như một nghi lễ nghệ thuật. Để có một chõ xôi đạt chuẩn 4 sao OCOP, người dân làng Gạ phải trải qua những công đoạn "ăn ngủ cùng xôi" cực nhọc, thức khuya dậy sớm với cái tâm của người thợ giữ hồn di sản.

Khâu chọn nguyên liệu: Linh hồn nằm ở hạt nếp cái hoa vàng

Trong nghề này, nguyên liệu chuẩn quyết định tới 70% thành công của nồi xôi. Linh hồn của xôi Phú Thượng không gì khác ngoài gạo nếp cái hoa vàng. Giống nếp này có đặc điểm hạt tròn, mẩy, màu trắng đục như hạt ngọc, khi đồ chín cho ra hạt xôi dẻo, thơm và mang vị ngọt thanh tự nhiên mà không cần thêm thắt quá nhiều đường. Chúng tôi thường chọn loại gạo mới, hạt đều tăm tắp, không được gãy nát hay lẫn tẻ, vì gạo mới bao giờ cũng giữ được lớp phấn cám thơm và độ dẻo lý tưởng hơn gạo cũ. Ngoài nếp cái hoa vàng, một số người nấu xôi lâu năm trong làng vẫn nhắc đến nếp dâu keo – loại gạo thượng hạng cũng từng làm nên danh tiếng cho xôi làng Gạ nhờ sự bồi đắp của phù sa sông Hồng.

Bên cạnh gạo, các nguyên liệu phụ như đậu xanh, lạc, gấc cũng phải là loại một, được lựa chọn kỹ càng, không để lẫn hạt mốc hay sâu mọt. Đậu xanh phải là loại đã cà vỏ, hạt vàng tươi, khi hấp chín giã nhuyễn phải bùi và thơm. Riêng xôi gấc, quả gấc phải chín đỏ tươi, hạt óng ả để tượng trưng cho sự may mắn và hạnh phúc trong các mâm cỗ.

Cách chọn lá gói xôi: Nghệ thuật gói ghém hương vị mùa màng

Một điểm làm nên nét đặc thù của xôi Phú Thượng mà ít nơi nào chú trọng bằng, chính là cách chọn lá gói xôi. Chúng tôi không dùng bao nilon hay hộp nhựa đại trà, bởi lá tự nhiên mới là thứ giữ nhiệt tốt nhất và tạo nên mùi hương hòa quyện dân dã cho nắm xôi nóng. Tùy theo mùa mà người Phú Thượng chọn lá cho phù hợp: mùa hè xôi thường được gói vào lá sen thanh khiết, còn các mùa khác lại được gói bằng lá dong hoặc lá chuối xanh mướt. Những chiếc lá phải được rửa sạch, lau khô tinh tươm trước khi đón những hạt xôi bóng mịn vào lòng, như gói trọn cả tâm tình và hơi thở của đồng quê trong từng thức quà sáng.

Bí quyết ngâm gạo: Ngâm gạo mấy tiếng thì đồ xôi ngon?

Đây là câu hỏi mà nhiều thực khách hay hỏi tôi nhất. Tại làng Gạ, việc xử lý gạo trước khi đồ là công đoạn cực nhọc và đòi hỏi kinh nghiệm nhất. Gạo nếp sau khi vo nhẹ tay (để tránh mất lớp cám thơm) sẽ được đưa vào giai đoạn ngâm. Vậy ngâm gạo mấy tiếng thì đồ xôi ngon? Thời gian lý tưởng thường là từ 6 đến 10 tiếng, thường là chúng tôi ngâm qua đêm để hạt gạo ngậm no nước, khi hấp sẽ chín đều từ trong ra ngoài mà không bị sượng. Tuy nhiên, bí quyết riêng mà những người nấu xôi lâu năm trong làng Gạ hay chia sẻ lại còn nằm ở sự ngắt quãng: trước tiên vo sạch, ngâm chừng 3 tiếng thì mang ra đãi, rồi lại tiếp tục ngâm thêm cho đủ 15 đến 20 tiếng tùy loại xôi. Khâu đãi gạo cuối cùng phải thực hiện 2 đến 3 lần cho đến khi nước trong veo, không còn một chút bụi nào thì chõ xôi mới đạt độ tinh khiết tuyệt đối.

Kỹ thuật đồ xôi hai lửa và vai trò của chõ gỗ đồ xôi truyền thống

Nếu có dịp ghé thăm những căn bếp xôi tại Phú Thượng, bạn sẽ thấy hình ảnh những chiếc chõ gỗ đồ xôi truyền thống tỏa khói nghi ngút. Người làng chúng tôi vẫn tin dùng chõ gỗ (thường là gỗ mít hoặc gỗ trai) vì nó có khả năng giữ nhiệt ổn định, hút bớt hơi nước thừa để hạt xôi chín dẻo mà không bị nát, bóng mịn mà không dính bết. Phương pháp nấu xôi cơ bản của chúng tôi là "cách thủy", tức là làm hạt nếp chín bằng hơi nước.

Kỹ thuật cốt lõi tạo nên thương hiệu Phú Thượng chính là bí quyết đồ xôi hai lửa. Quy trình này diễn ra như sau:

• Lần đồ thứ nhất: Khi nước trong nồi sôi mạnh, gạo đã ráo nước được cho vào chõ. Người thợ khéo léo dùng đũa tạo vài lỗ thông hơi trên bề mặt gạo để hơi nước bốc lên đều. Sau khoảng 25-30 phút ở lửa lớn, hạt nếp sẽ chín tới, trong và dẻo, hoàn thành việc định hình cơ bản.
• Giai đoạn "vẩy nước" bí truyền: Xôi sau lần đồ đầu tiên được trút ra mâm hoặc mẹt lớn, xới tơi để thoát bớt hơi nóng. Lúc này, chúng tôi dùng tay vẩy một lớp nước sôi để nguội mỏng lên bề mặt xôi để làm ẩm hạt nếp. Tiếp theo là rưới thêm mỡ gà hoặc dầu ăn, đảo nhẹ tay để từng hạt xôi tách rời, căng bóng và mượt mà.
• Lần đồ thứ hai: Sau khi để xôi nguội bớt khoảng 10-15 phút, xôi được đưa trở lại chõ để đồ lần hai trong khoảng 10-15 phút nữa. Kỹ thuật hai lửa này giúp hạt xôi chín kỹ, ngậm đủ nước và giữ được độ mềm dẻo cực lâu, ngay cả khi đã để nguội.

Hành trình bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể

Nhìn những mâm xôi ngũ sắc, xôi xéo hay xôi vò Phú Thượng đa dạng về chủng loại, ít ai biết rằng mỗi hạt nếp ấy đều mang trong mình sức nặng của một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nghề làm xôi ở đây đã có từ hàng trăm năm, truyền từ đời này sang đời khác theo mạch chảy vững bền của ngôi làng cổ ven sông Hồng. Trước đây, các bà, các mẹ thường thổi xôi bằng chõ đất rồi gánh đi bán rong khắp các phố phường Hà Nội. Ngày nay, dù đã có những nồi điện hiện đại hỗ trợ, nhưng hồn cốt và những bí quyết thủ công vẫn được chúng tôi gìn giữ nguyên vẹn.

Việc thực hiện thành công quy trình nấu xôi chuẩn làng nghề không chỉ mang lại một món ăn ngon, mà còn là một trải nghiệm sâu sắc về văn hóa ẩm thực Thăng Long. Với hơn 600 hộ gia đình đang ngày đêm đỏ lửa, xôi Phú Thượng đã vượt ra khỏi lũy tre làng để xuất hiện trong những lễ khánh tiết mang tầm quốc gia, hay vinh dự phục vụ tại các hội nghị quốc tế như Thượng đỉnh Mỹ - Triều năm 2019. Điều đó là minh chứng rõ nhất cho giá trị của sự tỉ mỉ và tình yêu nghề mà người dân Phú Thượng dành cho từng hạt gạo nếp.

Một mẹo nhỏ dành cho các bạn khi muốn thưởng thức xôi tại nhà: xôi Phú Thượng do được đồ hai lửa nên rất bền dẻo. Nếu ăn không hết, bạn chỉ cần gói kín bằng lá chuối bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh; khi muốn ăn lại, hãy hấp lại bằng hơi nước khoảng 5-10 phút để xôi mềm dẻo như mới, tránh dùng lò vi sóng vì sẽ làm hạt xôi bị khô cứng.

Với vợ chồng tôi, mỗi mẻ xôi bán ra không chỉ là một gánh hàng mưu sinh, mà còn là cách để giữ lấy chút hương vị của làng Gạ giữa phố phường Hà Nội tấp nập, và đó cũng là điều khiến chúng tôi gắn bó với nghề này mãi cho đến giờ. (Theo: Báo và Phát thanh Truyền hình Hà Nội).

---

Trong hàng nhà tôi, gói xôi trắng chấm muối vừng bán chạy nhất mà cũng khó chiều khách nhất. Tôi tên Đản, hai vợ chồng bán xôi ở Phú Thượng mấy năm nay, nghề học từ các bác trong xóm. Không phải nghệ nhân gì, chỉ là hai vợ chồng thích nấu xôi ngon để bán cho khách, sáng nào cũng dậy từ 3-4 giờ để kịp mẻ xôi nóng hổi. Nhiều khách quen của quán tôi thường đặt một câu hỏi rất thật thà rằng: "Tại sao xôi trắng muối vừng ở Phú Thượng chỉ có gạo nếp với vừng lạc thôi mà sao lại khiến người Hà Nội say mê, thậm chí là 'nghiện' suốt bao thế kỷ qua như vậy?". Câu trả lời thực ra không nằm ở sự cầu kỳ của nguyên liệu, mà nằm ở cái tâm của người làm và kỹ thuật đồ xôi "hai lửa" độc bản không nơi nào có được (Theo: Cách nấu xôi Phú Thượng chuẩn vị làng nghề - Saigonese Baguette). Giữa hàng chục loại xôi đa sắc màu của làng Gạ như xôi xéo vàng óng, xôi gấc đỏ tươi hay xôi ngũ sắc rực rỡ, xôi trắng chấm muối vừng vẫn giữ cho mình một vị thế riêng biệt. Nó giống như một nốt trầm mặc sâu lắng giữa bản giao hưởng ẩm thực, là món ăn mà người sành ăn tìm về khi muốn cảm nhận trọn vẹn cái tinh túy nguyên bản nhất của hạt ngọc trời. Linh hồn của món xôi trắng Phú Thượng chính là gạo nếp cái hoa vàng. Ở quán chúng tôi, việc chọn gạo không đơn thuần là ra chợ mua một bao nếp về là xong. Gạo phải là loại nếp cái hoa vàng đích thực, hạt phải tròn, mẩy, màu trắng đục đều tăm tắp, không được lẫn gạo tẻ hay hạt vỡ (Theo: Báo và Phát thanh Truyền hình Hà Nội). Giống gạo này khi nấu chín mang lại một mùi thơm dịu nhẹ, thanh khiết và có vị ngọt tự nhiên rất đặc trưng mà không loại nếp nào bì kịp. Quy trình để ra được một mẻ xôi trắng đạt chuẩn "Phú Thượng" cực kỳ gian nan và đòi hỏi sự tỉ mỉ cao độ. Đầu tiên là khâu đãi gạo và ngâm gạo. Gạo được vo nhẹ tay để không làm mất lớp phấn cám thơm ngon bên ngoài, sau đó ngâm đủ từ 15 đến 20 tiếng tùy theo thời tiết và đặc điểm của gạo năm đó (Theo: Báo Nhân Dân). Sau khi ngâm đủ thời gian, hạt gạo đã ngậm no nước, chúng tôi phải đãi lại thêm 2 đến 3 lần nữa cho thật sạch bụi bẩn, đảm bảo nước trong vắt thì hạt xôi khi chín mới có độ bóng mịn, trong veo. Kỹ thuật "đồ hai lửa" là bí mật lớn nhất tạo nên thương hiệu xôi Phú Thượng. Lần đồ thứ nhất diễn ra vào khoảng chiều tối hôm trước. Gạo được cho vào chõ gỗ, đồ chín tới trong khoảng 30 phút cho đến khi hạt nếp trong và bắt đầu định hình (Theo: Cách nấu xôi Phú Thượng chuẩn vị làng nghề - Saigonese Baguette). Sau đó, xôi được trút ra rổ lớn, tãi đều để thoát bớt hơi nóng. Khi xôi đã nguội bớt, người thợ sẽ thực hiện thao tác "vẩy nước" – dùng nước sôi để nguội vẩy một lớp mỏng lên bề mặt xôi rồi trộn thêm chút mỡ gà hoặc dầu ăn để các hạt xôi tách rời, căng mọng. Đến khoảng 2-3 giờ sáng, khi cả thành phố còn đang say giấc, các bếp lửa ở Phú Thượng đã đỏ rực để đồ lần hai. Lần đồ này giúp xôi chín kỹ từ trong ra ngoài, hạt xôi dẻo nhưng vẫn tơi, không bị dính bết và đặc biệt là giữ được độ mềm ngon rất lâu ngay cả khi đã nguội hoàn toàn. Chính sự cầu kỳ này đã biến xôi trắng làng Gạ thành một món ăn có linh hồn, khác biệt hoàn toàn với những gói xôi trắng đồ vội vàng bằng nồi cơm điện hay hấp một lần ở các vỉa hè khác. Ăn xôi trắng thì không thể thiếu muối vừng. Muối vừng Phú Thượng không giống muối vừng công nghiệp đóng gói. Chúng tôi tự tay chọn những hạt vừng đen hoặc vàng mẩy nhất, rang đều tay trên lửa nhỏ cho đến khi nghe tiếng nổ lách tách và tỏa mùi thơm nồng nàn. Lạc cũng phải là lạc loại một, rang giòn, bỏ vỏ rồi giã dập chứ không giã nát để khi ăn vẫn cảm nhận được cái bùi ngậy của miếng lạc. Tỷ lệ vừng, lạc, muối tinh và một chút đường cát được gia giảm theo bí quyết riêng của mỗi gia đình, tạo nên một thứ gia vị vừa mặn, vừa ngọt, lại thơm lừng hương thảo mộc. Nhà văn Thạch Lam từng viết trong cuốn "Hà Nội băm sáu phố phường" về những gánh hàng quà sáng Hà Nội với sự trân trọng lạ kỳ. Ông miêu tả hàng xôi nồng mùi gạo nếp, cái xôi vừng mỡ ăn vừa ngậy vừa bùi. Thực vậy, cảm giác cầm trên tay gói xôi trắng nóng hổi, bọc trong lá sen xanh mát hoặc lá dong tươi, hít hà mùi thơm của nếp cái hoa vàng hòa quyện với mùi lá dân dã là một trải nghiệm khó quên. Khi thưởng thức, bạn chỉ cần nhón một miếng xôi nhỏ, chấm nhẹ vào đĩa muối vừng lạc rồi đưa lên miệng nhai chậm rãi. Vị dẻo của nếp, vị bùi của lạc, vị thơm của vừng và vị mặn ngọt tinh tế của muối đường sẽ quyện lại, tạo nên một cảm giác ấm áp, chắc dạ cho cả một ngày dài làm việc. Trong văn hóa của người dân Phú Thượng, xôi trắng không chỉ là món quà sáng mà còn là vật phẩm không thể thiếu trong các mâm cỗ cúng tổ tiên, đình chùa. Một đĩa xôi trắng muốt đặt cạnh đĩa gà luộc vàng óng chính là biểu tượng của sự no đủ, thuần khiết và lòng biết ơn của con cháu đối với các bậc tiền nhân. Chính vì thế, dù cuộc sống hiện đại có bao nhiêu món ngon vật lạ, xôi trắng chấm muối vừng Phú Thượng vẫn bền bỉ tồn tại như một phần di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định vị thế "vạn hạt gạo, ngàn hương vị" của mình. Nếu bạn có dịp ghé thăm Hà Nội, hãy thức dậy thật sớm, tìm đến những gánh xôi có biển hiệu "Phú Thượng" để tự mình cảm nhận cái dẻo thơm huyền thoại này. Không cần thịt kho, không cần lạp xưởng hay giò chả cầu kỳ, chỉ cần một nắm xôi trắng tinh khôi và chút muối vừng lạc là đủ để bạn thấy lòng mình dịu lại, yêu thêm cái nét bình giản của đất Kinh Kỳ. Với những người xa quê lâu ngày trở về, đĩa xôi trắng chấm muối vừng đôi khi lại gợi nhớ nhiều hơn bất kỳ món cao lương mỹ vị nào khác. Có lẽ bởi vì sự giản đơn ấy chính là hình ảnh chân thực nhất của một Hà Nội xưa cũ, nơi bữa sáng không cần cầu kỳ mà vẫn đủ ấm lòng người đi làm sớm. Nhiều khách hàng của chúng tôi chia sẻ rằng, dù đã thử qua bao nhiêu món xôi thập cẩm hay xôi ngũ sắc rực rỡ, cuối cùng họ vẫn quay về với gói xôi trắng muối vừng quen thuộc, như một cách để tìm lại chút bình yên giữa nhịp sống hối hả của thành phố. Với những đơn hàng đặt số lượng lớn cho văn phòng hoặc trường học, xôi trắng muối vừng cũng là lựa chọn được ưu tiên vì tính trung hòa trong khẩu vị, phù hợp với cả người lớn tuổi lẫn trẻ nhỏ, lại dễ bảo quản và không quá ngấy khi ăn với số lượng nhiều. Không ít trường mầm non và tiểu học trong khu vực Tây Hồ cũng đã trở thành khách hàng thân thiết của quán chúng tôi, đặt xôi trắng muối vừng làm bữa phụ buổi sáng cho các em học sinh, vừa đảm bảo dinh dưỡng vừa giữ được nét văn hóa ẩm thực truyền thống ngay từ những năm tháng đầu đời. Với chúng tôi, mỗi suất xôi trắng giản dị gửi đến các em nhỏ cũng chính là một cách gieo mầm tình yêu ẩm thực quê hương cho thế hệ tương lai. Có một điều mà tôi luôn tâm niệm khi làm nghề, đó là dù xã hội hiện đại có bao nhiêu món ăn nhanh tiện lợi, thì một gói xôi trắng chấm muối vừng vẫn luôn có chỗ đứng riêng trong lòng người Hà Nội. Sự giản dị của nó không phải là thiếu thốn, mà chính là tinh hoa được chắt lọc qua bao thế hệ, để cuối cùng chỉ cần gạo nếp, vừng, lạc và muối cũng đủ làm nên một món quà sáng khiến người ta nhớ mãi.

---

Có khách cầm gói xôi lên rồi hỏi tôi cái tem OCOP dán ở đó nghĩa là gì. Tôi là Nhung, bán xôi ở Phú Thượng, và phải mất một thời gian tôi mới hiểu hết mấy cái chứng nhận ấy. Mỗi sáng dậy sớm đồ xôi, gói từng nắm cho khách quen, tôi mới thấm cái vất vả lẫn niềm vui của nghề này. Cũng vì bán xôi hàng ngày mà tôi để ý và tìm hiểu thêm nhiều chuyện về làng nghề, về những tấm chứng nhận OCOP mà bà con trong khu vẫn hay nhắc tới, nên xin chia sẻ lại những gì mình biết được. Tính đến đầu năm 2024, làng nghề xôi Phú Thượng đã có hơn 600 hộ gia đình đang duy trì lửa nghề, cung cấp hàng tấn xôi mỗi ngày cho thị trường Thủ đô (Theo: Báo Nhân Dân). Đặc biệt, sau một hành trình dài nỗ lực chuẩn hóa quy trình, hiện nay các món xôi chủ lực của làng như xôi chè, xôi ngũ sắc và xôi xéo đã chính thức được UBND thành phố Hà Nội đánh giá đạt tiêu chuẩn 4 sao OCOP. Đây là con số ấn tượng, khẳng định vị thế của một món ăn dân dã khi vươn mình thành sản phẩm du lịch - văn hóa cao cấp. Tuy nhiên, trong các bản tin nội bộ của phường, đôi khi bạn vẫn thấy những dòng tiêu đề như "Khẳng định thương hiệu xôi Phú Thượng với 4 sản phẩm đạt OCOP 3 sao". Điều này thường gây thắc mắc cho thực khách: Vậy rốt cuộc xôi Phú Thượng là 3 sao hay 4 sao? Để hiểu đúng, chúng ta cần nhìn vào tiến trình phát triển. Thực tế, chương trình OCOP (Mỗi xã một sản phẩm) có chu kỳ đánh giá và phân hạng lại. Có những thời điểm, các sản phẩm mới được chuẩn hóa sẽ bắt đầu từ 3 sao, sau đó qua các kỳ nâng cấp về bao bì, chỉ dẫn địa lý và uy tín thương hiệu, các món "đinh" của làng đã bứt phá lên hạng 4 sao - phân hạng dành cho các sản phẩm có tiềm năng xuất khẩu hoặc phục vụ khách du lịch quốc tế. Để đạt được những ngôi sao này, người Phú Thượng không thể chỉ nấu xôi bằng kinh nghiệm cảm tính. Tiêu chuẩn OCOP đòi hỏi sự khắt khe ngay từ khâu nguyên liệu đầu vào. Linh hồn của các món xôi đạt chuẩn 4 sao chính là gạo nếp cái hoa vàng - loại nếp hạt tròn, mẩy, mang mùi thơm dịu nhẹ đặc trưng mà các vùng khác khó lòng bì kịp (Theo: Cách nấu xôi Phú Thượng chuẩn vị làng nghề - Saigonese Baguette). Gạo phải là gạo mới, không pha tạp, được tuyển chọn kỹ lưỡng từ những vùng nguyên liệu sạch dọc triền đê sông Hồng. Bên cạnh đó, yếu tố "sạch" và "tự nhiên" là điều kiện tiên quyết để giữ hạng OCOP. Người làng Gạ tuyệt đối không sử dụng phụ gia hay phẩm màu công nghiệp. Màu đỏ rực của xôi gấc được tạo nên từ thịt gấc tươi trộn rượu trắng; màu xanh mướt từ nước cốt lá dứa; màu tím thủy chung từ lá cẩm và màu vàng óng ả của xôi xéo từ nước cốt nghệ. Sự tỉ mỉ này không chỉ đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm theo quy chuẩn OCOP mà còn giữ trọn vẹn hương vị tinh túy nhất của đất trời trong từng hạt nếp. Một trong những lý do khiến xôi Phú Thượng khác biệt hoàn toàn với xôi thường và dễ dàng ghi điểm với hội đồng đánh giá OCOP chính là kỹ thuật "đồ xôi hai lửa" bí truyền. Khác với quy trình hấp một lần thông thường, xôi ở đây được đồ lần một cho chín định hình, sau đó đổ ra mẹt, xới tơi cho thoát hơi nóng, rồi mới được "vẩy nước" và đồ lần hai. Kỹ thuật này giúp hạt xôi căng bóng, dẻo nhưng không nhão, dù để nguội hay bảo quản lạnh rồi hấp lại vẫn giữ được độ ngon như mới. Việc nâng hạng OCOP còn đi đôi với sự chuyên nghiệp hóa trong cách trình bày và kể câu chuyện thương hiệu. Thay vì chỉ gói trong tấm lá dong đơn thuần, các sản phẩm xôi đạt 4 sao nay đã có bao bì tinh tế, ghi rõ chỉ dẫn địa lý "Xôi Phú Thượng" - nhãn hiệu tập thể đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận từ năm 2019. Những nắm xôi được gói trong lá sen mùa hạ hoặc lá chuối mùa đông, kẹp thêm chút đậu xanh bùi ngậy và hành phi vàng rộm, đã trở thành một "đại sứ văn hóa" giới thiệu bản sắc Hà Nội ra thế giới. Đỉnh cao của sự khẳng định thương hiệu chính là sự kiện năm 2018, khi xôi Phú Thượng vinh dự là một trong 12 món ăn truyền thống phục vụ các phóng viên quốc tế tại Trung tâm Báo chí của Hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Triều. Hình ảnh món quà sáng giản dị của làng Gạ xuất hiện trang trọng trên báo chí nước ngoài đã tạo nên một cú hích lớn, giúp giá trị kinh tế của làng nghề tăng cao, đời sống người dân thêm no ấm. Đặc biệt, niềm vui của làng như được nhân đôi khi vào tháng 2/2024, Nghề làm xôi Phú Thượng chính thức được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (Theo: Trang thông tin điện tử phường Phú Thượng). Sự công nhận này không chỉ bảo vệ giá trị lịch sử của làng Gạ xưa mà còn là đòn bẩy để các sản phẩm OCOP của làng tiếp tục vươn xa, không chỉ dừng lại ở 4 sao mà hướng tới những chuẩn mực quốc tế cao hơn. Ngày nay, khi dạo bước qua những ngõ nhỏ ở Phú Thượng vào lúc 2 giờ sáng, bạn vẫn sẽ nghe tiếng nồi chõ loang choang, ngửi thấy mùi gạo mới thơm lừng. Những gia đình như nhà bà Nguyễn Thị Tuyến, bà Hồ Thị Dậu cùng hàng trăm hộ khác vẫn đang miệt mài "thổi lửa" mỗi đêm, không chỉ để nấu xôi mưu sinh mà còn để giữ gìn một nếp nghề đã gắn bó với nhiều thế hệ trong làng. Những ngôi sao OCOP gắn trên mỗi gói xôi chính là lời hứa của người dân Phú Thượng về một chất lượng không đổi, dù nhịp sống có hiện đại đến đâu. Để duy trì được ngôi sao OCOP qua các kỳ đánh giá lại, các hộ sản xuất phải trải qua một quy trình kiểm định không hề dễ dàng. Không chỉ chấm điểm hương vị hay hình thức, hội đồng đánh giá còn xem xét kỹ lưỡng cả điều kiện vệ sinh an toàn thực phẩm tại nơi sản xuất, nguồn gốc nguyên liệu đầu vào và cả câu chuyện văn hóa gắn liền với sản phẩm. Đây chính là lý do vì sao không phải hộ nào trong làng cũng có thể đạt chứng nhận, mà chỉ những gia đình thực sự đầu tư nghiêm túc, tuân thủ đúng quy trình gia truyền mới có thể giữ vững danh hiệu qua nhiều năm liền. Một khía cạnh ít người biết đến là việc đạt chuẩn OCOP còn mở ra cơ hội để xôi Phú Thượng tiếp cận các kênh phân phối chuyên nghiệp hơn, từ các cửa hàng đặc sản vùng miền cho đến những gian hàng trưng bày tại các hội chợ nông sản cấp thành phố và cấp quốc gia. Nhờ vậy, hạt nếp làng Gạ không còn bó hẹp trong phạm vi những gánh hàng rong quanh Hà Nội, mà đã có mặt tại nhiều tỉnh thành khác, mang theo câu chuyện về một làng nghề trăm năm tuổi bên bờ sông Hồng. Với những gia đình trẻ đang tiếp nối nghề của cha ông, tấm chứng nhận OCOP không chỉ là một danh hiệu để trưng bày, mà còn là động lực để họ tiếp tục đầu tư, cải tiến quy trình sản xuất sao cho vừa giữ được cái hồn truyền thống, vừa đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường hiện đại. Nếu bạn đang tìm kiếm hương vị xôi đúng chuẩn di sản, hãy ghé thăm làng nghề hoặc đặt mua tại những cơ sở có chứng nhận OCOP chính hiệu để cảm nhận sự khác biệt từ hạt nếp cái hoa vàng làng Gạ. Hãy ghé thăm làng nghề xôi Phú Thượng để thưởng thức những hạt ngọc đạt chuẩn OCOP và cảm nhận hồn cốt di sản trong từng nắm xôi nóng hổi.

---

Sáng nào điện thoại của tôi cũng kêu trước cả lúc nồi xôi chín, vì khách đặt trước rồi mới tới lấy. Tôi tên Nhung, hai vợ chồng theo nghề xôi làng Gạ được mấy năm, học lỏm từ hàng xóm rồi quen tay. Cũng không có gì to tát, chỉ là ngày nào cũng dậy sớm đồ xôi, chăm chút từng mẻ để khách ăn thấy ngon là vui rồi. Làm lâu rồi thành quen, giờ nhắm mắt cũng biết gạo ngâm đủ nước hay chưa, xôi đã tới hay còn sượng. Ban đầu hai vợ chồng tôi chỉ định bán thử cho vui, kiếm thêm chút thu nhập ngoài giờ làm, ai ngờ càng làm càng thấy mê. Chồng tôi phụ trách phần dậy sớm nhóm bếp, canh lửa, còn tôi lo khâu chọn gạo, pha màu tự nhiên và gói ghém từng suất cho khách. Có những hôm trời rét căm căm vẫn phải dậy từ 3 giờ sáng để kịp mẻ xôi đầu tiên, nhưng nhìn khách ăn xong khen ngon, dặn hôm sau nhớ để phần, thì bao nhiêu mệt cũng tan biến. Cứ như vậy, từ một gánh hàng nhỏ ở đầu ngõ, chúng tôi dần dần quen mặt nhiều khách quen, rồi mở rộng sang nhận đặt online để phục vụ được nhiều người hơn. Nhiều lúc tôi vẫn hay đùa với chồng rằng nghề chọn mình chứ không phải mình chọn nghề, vì càng làm càng thấy có nhiều điều để học, từ cách chọn gạo sao cho đúng vụ đến cách gói xôi sao cho giữ được hơi nóng lâu nhất. Với chúng tôi, mỗi mẻ xôi bán ra không chỉ là một món hàng, mà còn là chút tâm sức góp vào để giữ lấy cái hương vị mộc mạc của làng Gạ giữa lòng Hà Nội hiện đại. Tính đến đầu năm 2024, làng nghề Phú Thượng đã có hơn 600 hộ gia đình đang ngày đêm "thổi lửa" để cung ứng ra thị trường hàng tấn xôi mỗi ngày (Theo: Báo Nhân Dân). Sự kiện Nghề làm xôi Phú Thượng chính thức được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 2/2024 không chỉ là niềm tự hào của những người thợ lâu năm trong làng mà còn là dấu mốc quan trọng để những gói xôi làng Gạ vươn xa hơn qua hệ thống đặt hàng trực tuyến. Hiện nay, với các sản phẩm đạt tiêu chuẩn OCOP 4 sao như xôi chè, xôi ngũ sắc, xôi xéo, việc xôi Phú Thượng đặt online đã trở thành lựa chọn tin cậy cho các gia đình, doanh nghiệp cần sự chỉn chu, đúng chất "tinh hoa ẩm thực đất Hà thành". Nhiều khách hàng khi tìm kiếm xôi Phú Thượng đặt online thường lo lắng: liệu xôi ship đi xa có còn dẻo, có bị cứng hay nhão không? Là người trong nghề, tôi hiểu cái trăn trở ấy. Để có một mẻ xôi đặt online mà khi mở lá sen ra vẫn thơm nức, hạt căng bóng, đó là cả một quy trình nghiêm ngặt từ khâu chọn gạo đến kỹ thuật đồ hai lửa bí truyền. Linh hồn của món xôi Phú Thượng chính là gạo nếp. Chúng tôi chỉ tin dùng nếp cái hoa vàng - loại gạo hạt tròn, mẩy, màu trắng đục (Theo: Cách nấu xôi Phú Thượng chuẩn vị làng nghề - Saigonese Baguette). Giống nếp này khi nấu chín cho ra hạt xôi rất dẻo, có vị ngọt thanh tự nhiên mà không cần can thiệp quá nhiều đường hay phụ gia. Tại xưởng của chúng tôi, gạo phải được vo nhẹ tay để không mất lớp phấn cám, sau đó ngâm từ 6 đến 10 tiếng tùy theo mùa. Nếu ngâm không đủ thời gian, hạt gạo sẽ không ngậm đủ nước, dẫn đến khi đồ xôi bị sượng, khách đặt online về ăn sẽ thấy cứng ngay. Điểm khác biệt lớn nhất tạo nên uy tín cho cửa hàng xôi Phú Thượng chính hãng chính là kỹ thuật đồ hai lửa. Lần một, gạo được đồ khoảng 30 phút để định hình hạt xôi (Theo: Cách nấu xôi Phú Thượng chuẩn vị làng nghề - Saigonese Baguette). Sau đó, xôi được đổ ra mẹt, xới tơi và để nguội bớt. Lúc này, người thợ sẽ thực hiện bí quyết "vẩy nước" - dùng tay vẩy một lớp nước mỏng hoặc nước cốt dừa, kết hợp rưới thêm chút mỡ gà để hạt xôi tách rời, căng mọng. Sau khoảng 10-15 phút để xôi "nghỉ", chúng tôi mới cho vào chõ đồ lần hai. Kỹ thuật này giúp xôi giữ được độ mềm dẻo cực lâu, dù khách hàng đặt ship từ sáng sớm đến chiều tối xôi vẫn không bị khô. Khi khách hàng chọn xôi Phú Thượng đặt online, chúng tôi cung cấp một thực đơn đa dạng, phù hợp cho mọi mục đích sử dụng. Xôi xéo với lớp đậu xanh nghiền mịn, rắc hành phi vàng rộm là món khoái khẩu của dân văn phòng. Xôi gấc có màu đỏ tươi óng ả từ thịt gấc tự nhiên, thường được các gia đình đặt online cho lễ cưới hỏi, thượng thọ vì tượng trưng cho may mắn. Xôi vò với hạt nếp rời, bao phủ bởi lớp đậu xanh mịn màng, ăn kèm chè đường thanh mát là đặc sản OCOP 4 sao không thể bỏ qua (Theo: TITC - Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam). Ngoài ra, các loại xôi lạc, xôi đỗ xanh, xôi ngũ sắc cũng luôn sẵn sàng phục vụ cho các mâm cỗ cúng gia tiên yêu cầu sự trang trọng. Dịch vụ ship xôi hà nội của chúng tôi không chỉ đơn thuần là giao hàng, mà là mang cả tâm tình người thợ làng Gạ đến tận tay khách. Để giữ nhiệt cho xôi, chúng tôi vẫn duy trì thói quen truyền thống là gói xôi trong lá sen vào mùa hè và lá dong, lá chuối vào các mùa khác. Mùi lá dân dã quyện vào hơi nóng của nếp mới tạo nên một hương vị rất riêng mà túi nilon hay hộp xốp hiện đại không bao giờ có được. Với các đơn hàng lớn, xôi được bảo quản trong thúng có lót vải dày giữ nhiệt, đảm bảo khi đến nơi xôi vẫn nóng hổi như vừa ra lò. Một lưu ý quan trọng cho các đơn vị đặt sỉ hoặc B2B: chúng tôi hiểu rằng sự chuyên nghiệp nằm ở thời gian và hình thức. Các chõ xôi của chúng tôi bắt đầu đỏ lửa từ 2-3 giờ sáng để kịp 5 giờ sáng tỏa đi khắp các ngõ ngách Hà Nội. Việc theo sát quy trình chặt chẽ giúp chúng tôi kiểm soát được chất lượng đồng đều cho hàng trăm suất ăn cùng lúc. Nếu bạn đặt xôi Phú Thượng online về nhưng chưa dùng ngay, tôi có một vài mẹo nhỏ để bảo quản xôi dẻo ngon qua ngày. Hãy đợi xôi nguội hoàn toàn, cho vào hộp kín hoặc gói lá chuối rồi để ngăn mát tủ lạnh. Khi muốn ăn lại, tuyệt đối không dùng lò vi sóng vì sẽ làm hạt nếp bị khô cứng nhanh chóng. Cách tốt nhất là hấp lại bằng xửng trong 5-10 phút, hơi nước sẽ làm tinh bột chín mềm trở lại, dẻo như mới. Ngày nay, giữa hàng ngàn hàng xôi mọc lên như nấm trên các app giao hàng, việc tìm đúng cửa hàng xôi Phú Thượng chính hãng là điều khách hàng luôn ưu tiên. Chúng tôi cam kết sử dụng 100% nguyên liệu tự nhiên: màu xanh từ lá dứa, màu tím từ lá cẩm, màu vàng từ nghệ và màu đỏ từ gấc. Tuyệt đối không dùng phụ gia hay phẩm màu hóa học. Đó chính là lời hứa của người dân làng Gạ để giữ gìn thương hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Xôi Phú Thượng đặt online không chỉ là giải pháp tiện lợi cho những bữa sáng bận rộn hay những buổi lễ tiệc tươm tất, mà còn là cách để bạn thưởng thức tinh hoa văn hóa nghìn năm của mảnh đất kinh kỳ. Sự tỉ mỉ trong từng công đoạn, từ ngâm gạo đến đồ xôi hai lửa, chính là minh chứng cho giá trị của một làng nghề truyền thống đang chuyển mình mạnh mẽ trong thời đại số. Để việc đặt hàng trực tuyến diễn ra thuận lợi nhất, chúng tôi khuyến khích khách hàng nên đặt trước ít nhất vài tiếng đồng hồ, đặc biệt vào các khung giờ cao điểm buổi sáng hoặc dịp lễ Tết khi lượng đơn hàng tăng cao. Với các đơn hàng cần giao đúng giờ cho sự kiện quan trọng, việc trao đổi kỹ lưỡng về thời gian và địa điểm giao nhận trước khi xác nhận đơn sẽ giúp cả hai bên chủ động hơn, tránh những sai sót đáng tiếc trong khâu vận chuyển. Mời quý khách ghé thăm hệ thống của chúng tôi để đặt những mẻ xôi nóng hổi nhất. Đừng quên liên hệ trước cho các đơn hàng số lượng lớn để được phục vụ tốt nhất!