Xôi Phú Thượng: Tinh hoa thức quà hà nội di sản
Nhung - Người đứng bếp truyền lửa cho từng hạt nếp cái hoa vàng làng Gạ.
Hà Nội đón tôi bằng cái se lạnh của gió mùa và mùi hương nồng nàn lan tỏa từ những thúng xôi vỉa hè. Có lần giữa phi trường Tân Sơn Nhất ồn ã, cầm gói xôi nhỏ bọc lá sen còn ấm nóng từ người chị họ mang vào, lòng tôi bỗng nao nao. Gói xôi ấy không chỉ là miếng ăn chống đói, mà là cả một bầu trời ký ức, một thức quà hà nội gói trọn phong vị đất trời Thăng Long khiến người đi xa luôn nhung nhớ khôn nguôi. Xôi hiện diện trong đời sống người Việt như một hệ ngôn ngữ riêng: ăn nhanh nhưng không hời hợt, đơn giản nhưng chẳng hề sơ sài.
Làng Gạ và mạch ngầm di sản bên dòng Nhị Hà
Nghề xôi Phú Thượng (tên nôm là làng Gạ) gắn liền với câu ca xưa: "Làng Gạ có gốc cây đề/Có sông tắm mát, có nghề nấu xôi". Nằm nép mình bên bờ Nam sông Hồng, nhờ nước mát dòng Nhị Hà và lớp phù sa màu mỡ bồi đắp qua hàng ngàn năm, nơi đây đã sản sinh ra những giống gạo thượng hạng như nếp cái hoa vàng và nếp dâu keo. Đây chính là cái gốc, là linh hồn tạo nên thương hiệu xôi nức tiếng đất Kinh kỳ mà dù công nghệ hiện đại đến đâu cũng khó lòng sao chép.
Ở Phú Thượng, gần như ai cũng biết đồ xôi. Nghề không chỉ là kế sinh nhai mà còn là dòng chảy văn hóa truyền thừa qua bao thế hệ, từ bàn tay người mẹ sang đôi tay người con. Năm 2024, nghề làm xôi nơi đây chính thức được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, một sự khẳng định cho những "nhịp lửa" đêm thâu bền bỉ của người dân làng Gạ. Thưởng thức xôi Phú Thượng là bạn đang chạm vào cả một vùng di sản sống động giữa lòng Thủ đô.
Đạo nghề và tuyệt kỹ "Đồ xôi hai lửa"
Nấu xôi là một nghệ thuật, đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ đến từng chi tiết. Theo kinh nghiệm của những nghệ nhân lâu năm như bà Nguyễn Thị Kim Yến, gói xôi ngon bắt đầu từ khâu chọn gạo. Gạo phải thật trắng, hạt tròn mẩy, không bị gãy. Khâu đãi gạo tốn rất nhiều công sức: gạo được vo sạch, ngâm 3 tiếng rồi đãi, tiếp tục ngâm cho đủ 15 đến 20 tiếng tùy loại, cuối cùng lại đãi thêm 2-3 lần nữa để nước thật trong.
Bí mật lớn nhất làm nên sự khác biệt của xôi Phú Thượng so với nơi khác chính là kỹ thuật "đồ xôi hai lửa". Lửa thứ nhất diễn ra vào chiều hôm trước, người thợ đồ xôi chín khoảng 50-60% rồi dỡ ra để nguội, giúp hạt nếp se bề mặt và không dính bết. Lửa thứ hai bắt đầu vào khoảng 2-3 giờ sáng hôm sau. Lúc này, hơi nước từ chõ sẽ tái hồ hóa phần lõi tinh bột, kết hợp với mỡ gà được rưới đều giúp hạt xôi căng bóng, dẻo dai bất chấp nắng sớm hay gió chiều. Xôi Phú Thượng khi mở lá sen ra, mùi thơm phức hòa quyện hương sen ngào ngạt, hạt nào hạt nấy no tròn, bóng láng dẻo thơm lạ kỳ.
Xôi Xéo - Bản giao hưởng của sắc vàng và vị bùi
Nếu phải chọn một món thức quà hà nội "quốc dân", chắc chắn đó là xôi xéo. Màu vàng rực rỡ của xôi được tạo nên hoàn toàn tự nhiên từ nước nghệ ngâm gạo hoặc mỡ gà rưới khi đồ. Chữ "xéo" bắt nguồn từ hành động người bán dùng dao mỏng cắt nghiêng những quả cầu đậu xanh giã nhuyễn thành từng lát mịn phủ đều lên bề mặt xôi.
Một gói xôi xéo đạt chuẩn phải có hạt nếp dẻo béo, đậu xanh bùi mịn hòa quyện cùng hành phi vàng giòn và chút nước mỡ béo ngậy. Nhà văn Thạch Lam từng miêu tả xôi xéo là món quà sáng mà bụng ai cũng phải "reo hò" khi nhìn thấy những hạt xôi bóng mẩy vàng ươm. Dù ngày nay có nhiều biến tấu với giò, chả hay thịt kho, nhưng nhiều người sành ăn vẫn chọn cách thưởng thức mộc mạc nhất để cảm nhận trọn vẹn vị ngọt tự nhiên của hạt nếp quê hương.
Xôi Gấc - Sắc đỏ cát tường trong tâm thức người Việt
Xôi gấc không chỉ là món ăn mà còn là biểu tượng của sự may mắn và tài lộc. Màu đỏ rực rỡ từ quả gấc chín hòa quyện vào từng hạt nếp cái hoa vàng tạo nên đĩa xôi đẹp mắt, thường xuyên xuất hiện trong các mâm cỗ cúng gia tiên, lễ cưới hỏi và ngày Tết truyền thống. Người Việt tin rằng màu đỏ của gấc mang lại sự an khang và hạnh phúc cho năm mới.
Kỹ thuật đồ xôi gấc cũng rất khắt khe để đảm bảo xôi không bị nát, để lâu vẫn dẻo thơm và lên màu đỏ au đẹp mắt. Tại Phú Thượng, xôi gấc có hạt óng ả, vị ngọt nhẹ thanh tao và hương thơm dịu của nếp nương. Đây là món ăn mang tính kết nối văn hóa sâu sắc, từ đứa trẻ đến người già, ai ai cũng yêu thích vị ngọt bùi và ý nghĩa tâm linh tốt lành mà nó mang lại.
Xôi Vò, Chè Hoa Cau - Sự tinh tế của người Tràng An
Trong các món thức quà hà nội, bộ đôi xôi vò và chè hoa cau (chè đường) là đỉnh cao của sự thanh tao. Xôi vò Phú Thượng nổi tiếng nhờ kỹ thuật làm sao cho từng hạt nếp tơi rời nhưng vẫn dẻo mịn, bao phủ bên ngoài là lớp áo đậu xanh thơm bùi. Khi ăn cùng bát chè hoa cau ngọt thanh với những hạt đậu xanh loáng thoáng như hoa cau rụng trên sân, thực khách sẽ cảm nhận được sự hòa quyện tuyệt vời của âm và dương.
Đây là món xôi duy nhất thường được thưởng thức cùng chè, đặc biệt gắn liền với mâm cỗ cúng Rằm tháng Bảy hay lễ Vu Lan. Để làm được món này, người nấu phải rất công phu trong việc xử lý bột sắn dây, đường phèn và hoa bưởi để chè luôn trong và thơm dịu. Xôi vò chè đường chính là nét văn hóa ẩm thực tinh khiết của người Hà Nội qua nhiều thế hệ.
Xôi Cốm - "Nàng thơ" của mùa thu Hà Nội
Khi tiết trời chuyển sang thu, người Hà Nội lại háo hức chờ đón xôi cốm - món xôi thanh nhã khó tìm ở bất kỳ đâu khác. Xôi cốm chinh phục thực khách bằng sự tinh tế ẩn sau những nguyên liệu giản đơn: cốm non dẻo thơm, đậu xanh bùi mịn, hạt sen ninh nhừ và những sợi dừa nạo sần sật. Gói xôi thường được bọc trong lá sen khô hoặc lá sen cuối mùa để giữ trọn hương thơm thoang thoảng của đất trời.
Ăn một miếng xôi cốm phải nhâm nhi thật chậm mới cảm nhận rõ cái hậu vị ngọt dịu nơi đầu lưỡi. Với người Hà Nội, xôi cốm không chỉ là thức ăn, mà là một mảnh mùa thu được giữ lại trong từng hạt ngọc xanh, là món quà trang trọng dành để biếu xén hoặc sêu Tết.
Hành trình từ gánh hàng rong đến sản phẩm OCOP 4 sao
Xôi Phú Thượng hôm nay không còn chỉ quanh quẩn ở cổng làng mà đã vươn xa khắp phố phường. Hiện nay làng có khoảng 600 hộ gia đình nấu xôi, mỗi ngày tiêu thụ ngót bảy tấn gạo nếp. Từ những gánh xôi tảo tần trước bình minh, nhiều hộ dân đã mở rộng sản xuất, đầu tư thiết bị sạch và đóng gói chuyên nghiệp để đưa sản phẩm vào các cửa hàng đặc sản và hội nghị lớn.
Đặc biệt, các món xôi xéo, xôi chè và xôi ngũ sắc của làng nghề đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao của thành phố Hà Nội. Thức quà này thậm chí đã "chu du" ra thế giới khi vinh dự phục vụ tại Hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Triều năm 2019, khiến bạn bè quốc tế phải trầm trồ về sự tinh tế của ẩm thực Việt. Dù xã hội hiện đại có nhiều thay đổi, người Phú Thượng vẫn giữ vững quan điểm: "ngon, sạch và trân trọng người ăn".
Xôi trong văn hóa và đời sống tinh thần người Hà Nội
Người Hà Nội nổi tiếng kĩ tính trong ăn uống, nhưng việc mua một gói xôi vào mỗi sáng đã trở thành thói quen không thể thiếu. Xôi đồng hành cùng chúng ta từ lúc cắp sách đến trường cho đến những cột mốc quan trọng nhất đời người: lễ thôi nôi, tiệc mừng thọ, đám cưới hay giỗ chạp. Hình ảnh đĩa xôi đầy đặn trên mâm cúng tượng trưng cho ước nguyện về một cuộc sống vẹn tròn, sung túc và gắn kết gia đình bền chặt.
Nhà văn Thạch Lam từng viết: "Quà, tức là người". Cách chế biến và thưởng thức một món quà bình dân như xôi phản ánh trực tiếp chiều sâu văn hóa và tâm hồn của cư dân đô thị. Giữa nhịp sống hối hả, tiếng rao "Xôi lạc - Bánh khúc đây!" len lỏi qua từng con ngõ nhỏ vẫn là một thanh âm mộc mạc mang lại cảm giác bình yên lạ thường.
Bí quyết bảo quản để xôi luôn dẻo ngon như mới
Nhờ kỹ thuật đồ hai lửa, xôi Phú Thượng có khả năng giữ độ dẻo rất lâu. Tuy nhiên, để thưởng thức trọn vẹn hương vị tại nhà, bạn nên lưu ý một số mẹo nhỏ. Nếu không ăn hết ngay, hãy đợi xôi nguội hoàn toàn rồi cho vào hộp kín hoặc gói bằng lá chuối bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh.
Khi muốn ăn lại, tuyệt đối không nên dùng lò vi sóng vì sẽ làm hạt nếp bị khô cứng. Cách tốt nhất là cho xôi vào xửng hấp lại từ 5 đến 10 phút, hạt xôi sẽ mềm dẻo và mọng nước như vừa mới ra lò. Xôi cũng có thể được cấp đông trong ngăn đá, khi cần chỉ việc rã đông và hấp lại vẫn giữ được 80-90% hương vị ban đầu.
Xôi Phú Thượng - Chạm vào di sản qua từng miếng ngon
Thưởng thức một gói xôi Phú Thượng không chỉ là ăn để no, mà là để cảm nhận cái công của người làm bếp, là sự trân trọng đối với một nghề thủ công truyền thống. Mỗi hạt xôi bóng mẩy là kết tinh của phù sa sông Hồng, của nắng vàng trên đồng nếp và của những đêm trắng đỏ lửa của người dân làng Gạ. Giữa muôn vàn cao lương mỹ vị, thức quà hà nội bình dị này vẫn luôn có một chỗ đứng vững chãi, bền bỉ tỏa hương trong lòng người yêu Hà Nội.
Nếu bạn có dịp ghé thăm Thủ đô hay chỉ đơn giản là thèm một chút vị nếp thơm quê nhà, đừng quên tìm đến những thúng xôi Phú Thượng bốc khói nghi ngút mỗi sớm mai. Sự ấm áp của những điều giản dị trong cuộc sống đôi khi chỉ bắt đầu từ một nắm xôi dẻo bùi bọc trong lá sen thơm ngát.
Liên hệ ngay với Nhung qua hotline để đặt những mẻ xôi nếp mới dẻo thơm chuẩn vị làng nghề cho gia đình và sự kiện của bạn.