Có khách cầm gói xôi lên rồi hỏi tôi cái tem OCOP dán ở đó nghĩa là gì. Tôi là Nhung, bán xôi ở Phú Thượng, và phải mất một thời gian tôi mới hiểu hết mấy cái chứng nhận ấy. Mỗi sáng dậy sớm đồ xôi, gói từng nắm cho khách quen, tôi mới thấm cái vất vả lẫn niềm vui của nghề này. Cũng vì bán xôi hàng ngày mà tôi để ý và tìm hiểu thêm nhiều chuyện về làng nghề, về những tấm chứng nhận OCOP mà bà con trong khu vẫn hay nhắc tới, nên xin chia sẻ lại những gì mình biết được.
Tính đến đầu năm 2024, làng nghề xôi Phú Thượng đã có hơn 600 hộ gia đình đang duy trì lửa nghề, cung cấp hàng tấn xôi mỗi ngày cho thị trường Thủ đô (Theo: Báo Nhân Dân). Đặc biệt, sau một hành trình dài nỗ lực chuẩn hóa quy trình, hiện nay các món xôi chủ lực của làng như xôi chè, xôi ngũ sắc và xôi xéo đã chính thức được UBND thành phố Hà Nội đánh giá đạt tiêu chuẩn 4 sao OCOP. Đây là con số ấn tượng, khẳng định vị thế của một món ăn dân dã khi vươn mình thành sản phẩm du lịch - văn hóa cao cấp.
Tuy nhiên, trong các bản tin nội bộ của phường, đôi khi bạn vẫn thấy những dòng tiêu đề như "Khẳng định thương hiệu xôi Phú Thượng với 4 sản phẩm đạt OCOP 3 sao". Điều này thường gây thắc mắc cho thực khách: Vậy rốt cuộc xôi Phú Thượng là 3 sao hay 4 sao? Để hiểu đúng, chúng ta cần nhìn vào tiến trình phát triển. Thực tế, chương trình OCOP (Mỗi xã một sản phẩm) có chu kỳ đánh giá và phân hạng lại. Có những thời điểm, các sản phẩm mới được chuẩn hóa sẽ bắt đầu từ 3 sao, sau đó qua các kỳ nâng cấp về bao bì, chỉ dẫn địa lý và uy tín thương hiệu, các món "đinh" của làng đã bứt phá lên hạng 4 sao - phân hạng dành cho các sản phẩm có tiềm năng xuất khẩu hoặc phục vụ khách du lịch quốc tế.
Để đạt được những ngôi sao này, người Phú Thượng không thể chỉ nấu xôi bằng kinh nghiệm cảm tính. Tiêu chuẩn OCOP đòi hỏi sự khắt khe ngay từ khâu nguyên liệu đầu vào. Linh hồn của các món xôi đạt chuẩn 4 sao chính là gạo nếp cái hoa vàng - loại nếp hạt tròn, mẩy, mang mùi thơm dịu nhẹ đặc trưng mà các vùng khác khó lòng bì kịp (Theo: Cách nấu xôi Phú Thượng chuẩn vị làng nghề - Saigonese Baguette). Gạo phải là gạo mới, không pha tạp, được tuyển chọn kỹ lưỡng từ những vùng nguyên liệu sạch dọc triền đê sông Hồng.
Bên cạnh đó, yếu tố "sạch" và "tự nhiên" là điều kiện tiên quyết để giữ hạng OCOP. Người làng Gạ tuyệt đối không sử dụng phụ gia hay phẩm màu công nghiệp. Màu đỏ rực của xôi gấc được tạo nên từ thịt gấc tươi trộn rượu trắng; màu xanh mướt từ nước cốt lá dứa; màu tím thủy chung từ lá cẩm và màu vàng óng ả của xôi xéo từ nước cốt nghệ. Sự tỉ mỉ này không chỉ đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm theo quy chuẩn OCOP mà còn giữ trọn vẹn hương vị tinh túy nhất của đất trời trong từng hạt nếp.
Một trong những lý do khiến xôi Phú Thượng khác biệt hoàn toàn với xôi thường và dễ dàng ghi điểm với hội đồng đánh giá OCOP chính là kỹ thuật "đồ xôi hai lửa" bí truyền. Khác với quy trình hấp một lần thông thường, xôi ở đây được đồ lần một cho chín định hình, sau đó đổ ra mẹt, xới tơi cho thoát hơi nóng, rồi mới được "vẩy nước" và đồ lần hai. Kỹ thuật này giúp hạt xôi căng bóng, dẻo nhưng không nhão, dù để nguội hay bảo quản lạnh rồi hấp lại vẫn giữ được độ ngon như mới.
Việc nâng hạng OCOP còn đi đôi với sự chuyên nghiệp hóa trong cách trình bày và kể câu chuyện thương hiệu. Thay vì chỉ gói trong tấm lá dong đơn thuần, các sản phẩm xôi đạt 4 sao nay đã có bao bì tinh tế, ghi rõ chỉ dẫn địa lý "Xôi Phú Thượng" - nhãn hiệu tập thể đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận từ năm 2019. Những nắm xôi được gói trong lá sen mùa hạ hoặc lá chuối mùa đông, kẹp thêm chút đậu xanh bùi ngậy và hành phi vàng rộm, đã trở thành một "đại sứ văn hóa" giới thiệu bản sắc Hà Nội ra thế giới.
Đỉnh cao của sự khẳng định thương hiệu chính là sự kiện năm 2018, khi xôi Phú Thượng vinh dự là một trong 12 món ăn truyền thống phục vụ các phóng viên quốc tế tại Trung tâm Báo chí của Hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Triều. Hình ảnh món quà sáng giản dị của làng Gạ xuất hiện trang trọng trên báo chí nước ngoài đã tạo nên một cú hích lớn, giúp giá trị kinh tế của làng nghề tăng cao, đời sống người dân thêm no ấm.
Đặc biệt, niềm vui của làng như được nhân đôi khi vào tháng 2/2024, Nghề làm xôi Phú Thượng chính thức được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (Theo: Trang thông tin điện tử phường Phú Thượng). Sự công nhận này không chỉ bảo vệ giá trị lịch sử của làng Gạ xưa mà còn là đòn bẩy để các sản phẩm OCOP của làng tiếp tục vươn xa, không chỉ dừng lại ở 4 sao mà hướng tới những chuẩn mực quốc tế cao hơn.
Ngày nay, khi dạo bước qua những ngõ nhỏ ở Phú Thượng vào lúc 2 giờ sáng, bạn vẫn sẽ nghe tiếng nồi chõ loang choang, ngửi thấy mùi gạo mới thơm lừng. Những gia đình như nhà bà Nguyễn Thị Tuyến, bà Hồ Thị Dậu cùng hàng trăm hộ khác vẫn đang miệt mài "thổi lửa" mỗi đêm, không chỉ để nấu xôi mưu sinh mà còn để giữ gìn một nếp nghề đã gắn bó với nhiều thế hệ trong làng. Những ngôi sao OCOP gắn trên mỗi gói xôi chính là lời hứa của người dân Phú Thượng về một chất lượng không đổi, dù nhịp sống có hiện đại đến đâu.
Để duy trì được ngôi sao OCOP qua các kỳ đánh giá lại, các hộ sản xuất phải trải qua một quy trình kiểm định không hề dễ dàng. Không chỉ chấm điểm hương vị hay hình thức, hội đồng đánh giá còn xem xét kỹ lưỡng cả điều kiện vệ sinh an toàn thực phẩm tại nơi sản xuất, nguồn gốc nguyên liệu đầu vào và cả câu chuyện văn hóa gắn liền với sản phẩm. Đây chính là lý do vì sao không phải hộ nào trong làng cũng có thể đạt chứng nhận, mà chỉ những gia đình thực sự đầu tư nghiêm túc, tuân thủ đúng quy trình gia truyền mới có thể giữ vững danh hiệu qua nhiều năm liền.
Một khía cạnh ít người biết đến là việc đạt chuẩn OCOP còn mở ra cơ hội để xôi Phú Thượng tiếp cận các kênh phân phối chuyên nghiệp hơn, từ các cửa hàng đặc sản vùng miền cho đến những gian hàng trưng bày tại các hội chợ nông sản cấp thành phố và cấp quốc gia. Nhờ vậy, hạt nếp làng Gạ không còn bó hẹp trong phạm vi những gánh hàng rong quanh Hà Nội, mà đã có mặt tại nhiều tỉnh thành khác, mang theo câu chuyện về một làng nghề trăm năm tuổi bên bờ sông Hồng.
Với những gia đình trẻ đang tiếp nối nghề của cha ông, tấm chứng nhận OCOP không chỉ là một danh hiệu để trưng bày, mà còn là động lực để họ tiếp tục đầu tư, cải tiến quy trình sản xuất sao cho vừa giữ được cái hồn truyền thống, vừa đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường hiện đại.
Nếu bạn đang tìm kiếm hương vị xôi đúng chuẩn di sản, hãy ghé thăm làng nghề hoặc đặt mua tại những cơ sở có chứng nhận OCOP chính hiệu để cảm nhận sự khác biệt từ hạt nếp cái hoa vàng làng Gạ.
Hãy ghé thăm làng nghề xôi Phú Thượng để thưởng thức những hạt ngọc đạt chuẩn OCOP và cảm nhận hồn cốt di sản trong từng nắm xôi nóng hổi.