Xôi Phú Thượng: Khát vọng vươn tầm thương hiệu quốc gia
Tác giả: Nhung - Người đứng bếp làng Gạ, dành cả tâm tình vào từng hạt nếp cái hoa vàng.
Trong ký ức của những người con Hà Nội, xôi không chỉ là một món ăn sáng, nó là một phần của tâm hồn phố thị. Nhà văn Thạch Lam từng viết trong cuốn tản văn kinh điển rằng quà Hà Nội xưa nay vẫn có tiếng là ngon lành và lịch sự, là món quà mà người ở tỉnh xa hay thôn quê luôn mong đợi. Sáng sớm tinh sương, khi màn sương còn bảng lảng trên mặt Hồ Tây, tiếng rao của các bà, các chị bán xôi đã len lỏi vào từng ngõ nhỏ, mang theo hương thơm nồng nàn của nếp mới quyện trong lá sen tươi. Gói xôi nhỏ nằm gọn trong lòng bàn tay, ấm sực, phảng phất mùi đậu, mùi hành phi, chính là tấm vé đưa ta về với những ngày thơ ấu dịu dàng. Từ những gánh hàng rong mộc mạc ấy, xôi Phú Thượng đã bền bỉ đi qua năm tháng để hôm nay mang trong mình khát vọng trở thành một thương hiệu quốc gia rạng danh trên bản đồ ẩm thực thế giới.
Đạo nghề và bí quyết từ mảnh đất phù sa Nhị Hà
Nằm nép mình bên bờ Nam sông Hồng, phường Phú Thượng (xưa là làng Gạ) từ bao đời nay đã gắn liền với câu ca: "Làng Gạ có gốc cây đề/ Có sông tắm mát, có nghề nấu xôi". Nhờ nguồn nước mát của dòng Nhị Hà và lớp phù sa màu mỡ bồi đắp, vùng đất này đã sản sinh ra những hạt gạo thượng hạng như nếp cái hoa vàng và nếp dâu keo – nguyên liệu cốt lõi tạo nên danh tiếng của xôi làng Gạ.
Đối với người thợ đứng bếp như tôi, đạo nghề bắt đầu từ sự khắt khe trong khâu chọn nguyên liệu. Gạo phải là nếp cái hoa vàng đích thực, hạt tròn đều, căng mẩy, màu trắng đục tự nhiên và mang mùi thơm dịu của lúa mới. Không chỉ có gạo, các phụ liệu khác cũng được tuyển chọn vô cùng kỹ lưỡng: đỗ xanh phải là loại hạt nhỏ, vỏ mỏng, lòng xanh; lạc phải là lạc chay hạt nhỏ đều; mỡ gà phải thơm ngậy để tạo độ bóng mượt cho hạt xôi. Theo nghệ nhân Nguyễn Thị Tuyến, người đã có hơn 45 năm gắn bó với nghề, hạt gạo làm xôi phải thật trắng, không bị gãy, và phương pháp nấu phải thay đổi linh hoạt theo mùa để đảm bảo chất lượng đồng nhất.
Bí quyết độc bản làm nên sự khác biệt hoàn toàn của xôi Phú Thượng chính là kỹ thuật "đồ xôi hai lửa". Đây là một quy trình đòi hỏi sự kiên nhẫn và trải nghiệm dày dặn của người thợ. Lửa thứ nhất diễn ra vào chiều hôm trước, gạo được đồ chín khoảng 60% rồi dỡ ra mâm, dàn đều cho nguội để hạt nếp săn lại. Đến khoảng 2 giờ sáng hôm sau, khi cả thành phố còn đang chìm trong giấc ngủ, bếp lửa làng Gạ lại đỏ rực cho lần đồ thứ hai. Lúc này, người thợ sẽ vẩy thêm một chút nước lạnh, trộn đều mỡ gà rồi mới cho vào chõ hấp lại. Kết quả là những hạt xôi dẻo quánh, khô ráo, căng mọng và đặc biệt là để đến chiều vẫn giữ nguyên độ mềm, không bị "lại gạo" hay khô cứng.
Hành trình từ thức quà vỉa hè đến Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Xôi Phú Thượng không chỉ "vang danh" trong đời sống thường nhật mà còn góp mặt trong những sự kiện trọng đại mang tầm vóc quốc tế. Một dấu mốc chói lọi trong hành trình xây dựng thương hiệu quốc gia chính là năm 2019, khi xôi Phú Thượng vinh dự là một trong 12 món ẩm thực truyền thống của Hà Nội phục vụ tại Trung tâm Báo chí của Hội nghị Thượng đỉnh Mỹ - Triều. Sự tinh tế, mộc mạc nhưng đậm đà bản sắc của thức quà này đã khiến bạn bè quốc tế phải trầm trồ thán phục.
Nỗ lực gìn giữ nghề truyền thống của người dân làng Gạ đã được đền đáp xứng đáng. Năm 2016, Phú Thượng chính thức được công nhận là Làng nghề truyền thống. Năm 2019, Cục Sở hữu Trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu cho "Xôi Phú Thượng". Đặc biệt, đầu năm 2024, Nghề làm xôi Phú Thượng đã chính thức được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là niềm tự hào của riêng người dân Tây Hồ mà còn là sự khẳng định giá trị văn hóa bền bỉ của một nghề thủ công truyền thống giữa lòng thủ đô hiện đại.
Hiện nay, làng nghề có khoảng 600 hộ gia đình vẫn đang ngày đêm "thổi lửa" giữ nghề. Những sản phẩm như xôi xéo, xôi chè, xôi ngũ sắc đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao, minh chứng cho sự chuyên nghiệp hóa trong sản xuất nhưng vẫn giữ trọn hồn cốt truyền thống. Thu nhập từ nghề xôi đã giúp nhiều gia đình ở làng Gạ xưa qua cơn đói kém, trở nên khá giả và có điều kiện nuôi dạy con cái học hành tử tế.
Thế giới hương vị đa sắc của xôi làng Gạ
Mỗi loại xôi ở Phú Thượng là một tác phẩm nghệ thuật riêng biệt, mang trong mình những tầng ý nghĩa văn hóa và kỹ thuật chế biến tỉ mỉ:
- Xôi xéo: Được xem là món xôi "quốc dân" với sắc vàng rực rỡ của nước nghệ và đỗ xanh. Đỗ xanh sau khi hấp chín, giã nhuyễn được nắm thành những quả cầu lớn, người bán dùng dao mỏng cắt "xéo" từng lát mịn màng phủ lên bát xôi nếp béo ngậy.
- Xôi gấc: Mang sắc đỏ thắm tượng trưng cho may mắn và hạnh phúc, thường không thể thiếu trong các mâm cỗ Tết hay lễ cưới hỏi. Người thợ phải khéo léo dùng rượu trắng để tán nhuyễn thịt gấc, trộn đều với nếp nương để tạo nên màu sắc óng ả.
- Xôi ngũ sắc: Là sự kết hợp tinh tế giữa gạo nếp và các loại lá, củ, quả tự nhiên như lá dứa (xanh), lá cẩm (tím), nghệ (vàng) và gấc (đỏ). Năm màu sắc tượng trưng cho ngũ hành tương sinh, mang lại sự thịnh vượng và an lành cho gia chủ.
- Xôi vò và xôi chè: Một sự kết hợp thanh tao đặc trưng của Hà Nội. Hạt xôi vò phải tơi rời từng hạt nhưng khi nhai lại dẻo quánh, ăn cùng bát chè hoa cau (chè đường) trong vắt, thoảng hương hoa bưởi dịu nhẹ.
Sự đa dạng này không chỉ đáp ứng khẩu vị phong phú của thực khách mà còn thể hiện sự sáng tạo không ngừng của người phụ nữ Phú Thượng. Họ không dùng phụ gia hóa chất, mọi màu sắc và hương vị đều được chiết xuất từ cỏ cây thiên nhiên, ưu tiên tuyệt đối sự an toàn và thuần khiết cho người thưởng thức.
Giá trị tâm linh và nhịp sống đô thị
Xôi Phú Thượng không đơn thuần là thực phẩm, nó là sợi chỉ đỏ nối kết thế giới tâm linh với cuộc sống hiện tại. Trên mâm cỗ cúng tổ tiên ngày Rằm hay mùng Một, đĩa xôi đầy đặn, hạt nếp căng bóng gửi gắm ước nguyện về một năm đủ đầy, ấm no. Đĩa xôi dâng cúng Thành hoàng làng trong lễ hội tháng Giêng chính là lời tri ân sâu sắc của con cháu đối với cội nguồn và các bậc tiền nhân đã khai phá nghề.
Giữa nhịp sống hối hả của Hà Nội ngày nay, hình ảnh những thúng xôi ủ ấm trong thúng tre lót vải dày giữ nhiệt vẫn hiện diện bền bỉ nơi góc phố. Dù người ta có thể chọn phở, bánh mì hay các món ăn nhanh, nhưng gói xôi Phú Thượng vẫn luôn có một chỗ đứng riêng biệt bởi sự chắc dạ, tiện lợi và giá cả bình dân. Thưởng thức xôi làng Gạ, thực khách không chỉ cảm nhận vị ngọt bùi của lúa nếp mà còn chạm vào một vùng di sản đang sống động giữa lòng Thủ đô.
Khát vọng vươn tầm và bảo tồn di sản
Việc xây dựng xôi Phú Thượng thành thương hiệu quốc gia gắn liền với chiến lược phát triển kinh tế đô thị bền vững của thành phố. Hà Nội đang đẩy mạnh mô hình du lịch làng nghề, đưa du khách đến trực tiếp tham quan các "lò xôi", tìm hiểu quy trình chế biến và thưởng thức xôi nóng ngay tại chỗ. Điều này không chỉ giúp gia tăng trải nghiệm cho khách du lịch mà còn góp phần nâng cao thu nhập, khẳng định vị thế của người nông dân trong dòng chảy văn hóa hiện đại.
Người dân Phú Thượng hôm nay vẫn luôn "chung tình" với nghề truyền thống. Dẫu cho cơ chế thị trường có nhiều biến động, dẫu những căn bếp củi dần được thay thế bằng bếp điện hiện đại, nhưng nét tinh tế trong từng hạt gạo, cái tâm trong từng mẻ đồ vẫn được các thế hệ nối tiếp nhau gìn giữ vẹn nguyên. Xôi Phú Thượng đang chứng minh rằng một món ăn dân dã hoàn toàn có thể trở thành đại sứ văn hóa, đưa hình ảnh một Việt Nam giàu truyền thống và tinh tế ra với thế giới.
Mỗi khi cầm trên tay gói xôi nóng hổi bọc trong lá sen thơm mát, hãy nhớ rằng bạn đang cầm trên tay một di sản, một kết tinh của đất trời Nhị Hà và bàn tay tài hoa của người nghệ nhân làng Gạ. Đó là lý do vì sao thương hiệu quốc gia xôi Phú Thượng sẽ mãi tỏa hương, như chính mùi thơm của nếp cái hoa vàng không bao giờ nhạt phai trong lòng người Hà Nội.
Hãy nhấc máy và gọi cho Nhung để thưởng thức đúng vị xôi di sản làng Gạ cho mâm cỗ hoặc bữa sáng của gia đình bạn ngay hôm nay!